web analytics

བོད་མཐོ་སྒང་གི་འབབ་ཆུ་དང་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཚེ་སྲོག་གི་འབྲེལ་བ་གླེང་བ།

ཐུབ་བསྟན་དབང་འདུས།

ནང་དོན་གནད་བསྡུས། དཔྱད་རྩོམ་འདིར་གཙོ་བོ་བོད་མཐོ་སྒང་གི་ཁ་འབབ་རྣམ་བཞི་གཙོས་པའི་ཆུ་བོ་དག་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོའི་མགོ་ཁུངས་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཚུལ་དང་། ཆུ་བོ་དེ་དག་དང་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཚེ་སྲོག་དང་འབྲེལ་བ་ཅི་ཡོད་སྐོར་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་བརྗོད་གཞིའི་སྤྱི་ཁོག་གི་དོག་གནད་ས་བཅད་གཙོ་བོ་ཁག་ནི།
.ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོའི་མགོ་ཁུངས་དེ་བོད་མཐོ་སྒང་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཚུལ།
.བོད་མཐོ་སྒང་ནས་འབབ་པའི་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོ་དེ་དག་རྒྱལ་ཁབ་གང་དག་བརྒྱུད་ནས་ཇི་ལྟར་འབབ་པ།
.བོད་ཀྱི་ཆུ་བོ་དེ་དག་གི་ཁུལ་དུ་འཚོ་སྡོད་བྱེད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་དང་མི་འབོར་ཇི་ཙམ་ཡོད་མེད།
.ཨེ་ཤ་ཡའི་ཚེ་སྲོག་དང་འབྲེལ་བའི་བོད་མཐོ་སྒང་གི་གཙང་པོ་དེ་དག་གི་གལ་གནད་དང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་ཐབས་བཅས་སུ་བསྡུས་ཏེ་བྲིས་ཡོད།

[ ] རྟགས་འདིའི་ནང་གི་མཆན་རྣམས་རྩོམ་སྒྲིག་པས་བཀོད་པ་ཡིན།

སྔོན་གླེང་།

དེ་ཡང་འདི་ལྟར་སྤྱི་ལོ་༨༣༣ ལོར་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་ཁྲི་རལ་པ་ཅན་དང་། ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གོང་མ་མུའུ་ཚུང་གཉིས་ཀྱིས་ཆིངས་བསྒྲིགས་ནས་བཙུགས་པའི་ལྷ་སའི་གཙུག་ལག་ཁང་མདུན་གྱི་རྡོ་རིང་གི་ཤར་ངོས་སུ། “བོད་ནི་གངས་རི་མཐོན་པོའི་ནི་དབུས།། ཆུ་བོ་ཆེན་པོའི་ནི་མགོ། ཡུལ་མཐོ་ས་གཙང་།།”[1] ཞེས། བོད་ཡུལ་གྱི་བཀོད་པ་ལེགས་ཤིང་ཆུ་བོ་ཀུན་གྱི་མགོ་ཁུངས་ཡིན་པ་རྡོ་རིང་དུ་བརྐོས་པ་ལྟར། འཛམ་གླིང་གི་ཡང་རྩེ་རུ་གནས་པའི་རང་རེའི་བོད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྣོད་བཅུད་ཀྱི་བཀོད་པ་ནི་ཆེས་མཐོ་ཞིང་གཟར་བའི་ཆ་སྙོམས་རྒྱ་མཚོའི་ངོས་ནས་མཐོ་ཚད་སྨི་སྤྱི་ཁྲི་[meter]དྲུག་སྟོང་ཡན་ཟིན་ཡོད། བོད་ཀྱི་ཕྱོགས་བཞི་མཚམས་བརྒྱད་ན་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན་པའི་རྒྱ་མཚོའི་ངོས་ནས་སྨི་[དབྱིན་ཁྲེ་ft] གཅིག་ཁྲི་བདུན་སྟོང་ [17,000ft] ཡན་ཟིན་པའི་ཆེས་མཐོ་ཞིང་བརྗིད་ཉམས་ལྡན་པའི་གངས་རི་གྲགས་ཅན་ལྔ་བཅུ་ལྷག་ཙམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་ཞིང༌། སྙན་གྲགས་ཧ་ཅང་ཆེ་བའི་གངས་རི་དེ་དག་ནི་ཤར་གླིང་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོ་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་ཡིན་ལ། ཨེ་ཤ་ཡའི་ཚེ་སྲོག་གི་ཉིང་ཁུ་ལྟ་བུའང་ཆགས་ཡོད།
དཔེར་ན་སྟོད་མངའ་རིས་ཀྱི་གངས་ཏེ་སེ་ནས་འབབ་པའི་ཁ་འབབ་རྣམ་བཞི་དང་། མདོ་ཁམས་ཀྱི་གཙང་ཆེན་བཞི་སོགས་མཚོན་པའི་གངས་ཆུ་དང་རྫ་ཆུ། གཡའ་ཆུ་དང་ནགས་ཆུ། རི་ཆུ་དང་ལུང་ཆུ། ཕུ་ཆུ་དང་མདའ་ཆུ། མཚོ་དང་འཚེའུ་སོགས། ཆུ་རིགས་བདུན[2]་གྱི་མགོ་ཁུངས་སམ་ཆུ་འགོ་ལྟ་བུར་ཆགས་ཡོད། མདོར་ན་དཔལ་དོན་གྲུབ་རྒྱལ་གྱིས་<<ལང་ཚོའི་རྦབ་ཆུ>>ལས། “ཆུ་ཕྲན་མི་གཅིག་བརྒྱ་དང་བརྒྱད། ཆུ་སྣ་མི་གཅིག་ཁྲི་མ་འབུམ།”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཡན་ལག་བརྒྱད[3]་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལྷན་སྐྱེས་གཤིས་སུ་ལྡན་པའི་ཆུ་བོ་དེ་དག་ལྷང་ལྷང་དལ་གྱིས་བོད་མཐོ་སྒང་ནས་ཤར་གླིང་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཕྱོགས་བཞི་རུ་འབབ་པས།  ཆུ་བོ་འདི་ནི་བོད་ཙམ་མ་ཟད་ཤར་གླིང་ཨེ་ཤ་ཡའི་སྐྱེ་འགྲོ་ཀུན་གྱི་བདེ་ཐང་དང་མ་འོངས་པའི་ཚེ་སྲོག་གི་རྟེན་གཞི་ཧ་ཅང་གལ་འགངས་དང་རིན་ཐང་ཅན་ཞིག་ཆགས་ཡོད།
འོན་ཀྱང་དེ་སྔོན་བོད་མཐོ་སྒང་གི་འབབ་ཆུ་དང་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཚེ་སྲོག་གི་འབྲེལ་བ་ཇི་ལྟར་ཡིན་མིན་དང་།  བོད་ཀྱི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གཏོར་བཤིག་འགྲོ་བཞིན་པའི་རྐྱེན་གྱིས། ཆུ་བོ་དེ་དག་ལོ་རེ་བཞིན་འབགས་བཙོག་འགྲོ་བཞིན་པ་དང་། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་ཆུ་བོ་དེ་དག་གི་བཞུར་རྒྱུན་དུ་གནས་པའི་ཨེ་ཤ་ཡའི་སྲོག་ཆགས་དང་རྩི་ཤིང་སོགས་ལ་གནོད་འཚེ་ཇི་ལྟར་འབྱུང་བཞིན་ཡོད་མེད་སོགས་ཀྱི་སྐོར་ལ་ཞིབ་འཇུག་ཚད་ལྡན་ཞིག་བྱེད་མཁན་བྱུང་མི་འདུག་པས།  དེ་འདྲའི་གལ་ཆེ་བའི་བོད་དང་ཨེ་ཤ་ཡ་གཉིས་ཀར་འབྲེལ་བའི་ཆུ་བོ་འདིའི་སྐོར་ལ་གོ་རྟོགས་དང་སྲུང་སྐྱོབ་ཡོང་བའི་དམིགས་ཡུལ་གྱིས། གུས་པས་དཔྱད་རྩོམ་<<བོད་མཐོ་སྒང་གི་འབབ་ཆུ་དང་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཚེ་སྲོག་གི་འབྲེལ་བ།>>ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཤེས་ལྡན་པ་ཚོའི་མིག་ལམ་དུ་སྤྲིངས་པ་ཡིན།

དང་པོ།  ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོའི་མགོ་ཁུངས་དེ་བོད་མཐོ་སྒང་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཚུལ།

བོད་ནི་དབྱར་དགུན་སྟོན་དཔྱིད་ཀྱི་དུས་བཞིའི་འགྱུར་བ་དང་ལྡན་ཞིང༌། དགུན་དུས་སུ་ཁ་བ་འབབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བོད་ཀྱི་ཕྱོགས་བཞི་མཚམས་བརྒྱད་ན་ཆེས་མཐོ་ལ་བརྗིད་ཉམས་ལྡན་པའི་འཛམ་གླིང་ཐོག་གི་གངས་རི་མཐོ་ཤོས་སུ་བརྩི་བ་མཁར་རྟའི་ཇོ་མོ་གླང་མ་དང།  གཞན་ཡང་། གངས་ཏི་སེ། ཡག་རིའི་ལྷ་རི། གཉན་ཆེན་ཐང་ལྷ། གངས་དཀར་ཤ་མེད། ཇོ་མོ་མཁའ་རེགས། གཉན་ཆེན་ཐང་ལྷ། ཡར་ལྷ་ཤམ་པོ། སྐུ་ལྷ་ཁ་རེ། གནོད་སྦྱིན་གངས་བཟང་། བསམ་གཏན་གངས་བཟང་། རྨ་ཆེན་སྦོམ་ར། མི་ཉག་གངས་དཀར། རོང་བཙན་ཁ་བ་དཀར་པོ། གངས་དཀར་ཕྱོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ། རྨེ་རུ་གངས་དཀར་སོགས་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོའི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན་ཞིང་། གངས་རི་དེ་དག་ནི་ཨེ་ཤ་ཡའི་དྭངས་གཙང་ཆུ་བོ་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་གཞི་རྩ་ལྟ་བུར་ཆགས་ཡོད། གཞན་ཡང་བོད་ཀྱི་མཚོ་ཆེན་གྲགས་ཅན་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་དང་། གནམ་མཚོ་ཕྱུག་མོ།  ཡར་འབྲོག་གཡུ་མཚོ།  ཕག་མཚོ།  མཚོ་སྐྱ་རེངས་སྔོ་རེངས། བེའུ་དུག་མཚོ། མཚོ་ནག་ཁྲི་ཤོར་རྒྱལ་མོ། མཚོ་སྔོན་པོ་སོགས་ཧ་ཅང་མང་ལ།  བོད་གཞུང་ཕྱི་དྲིལ་ལས་ཁུངས་ནས་དཔར་སྐྲུན་བྱས་པའི་བོད་ཀྱི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་ངོ་སྤྲོད་དང༌། ད་ལྟའི་གནས་སྟངས། སྲུང་སྐྱོབ་སྐོར་ཞེས་པའི་དེབ་ནང་དུ་འཁོད་པ་ལྟར་ན།  “བོད་ནང་དུ་དྭངས་ཤིང་གཙང་ལ་གཡུ་ལྟར་སྔོ་བའི་མཚོ་དང་མཚེའུ་གྲངས་ ༢༥༠༠ ཙམ་དང༌། དེ་བཞིན་ཆུ་ཕྲན། རྒྱུག་ཆུ། གཙང་པོ་སོགས་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་མཆིས་ཤིང༌། དེ་དག་གི་རྒྱ་ཁྱོན་ལ་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་ ༣༥༠༠༠ [km2]ལྷག་ཙམ་ཟིན་གྱི་ཡོད་ལ། བོད་ལ་འཁྱག་རོམ་ཆེ་ཆུང་གྲངས་ ༤༦༠༠ ལྷག་ཡོད་ཅིང་། དེ་དག་གི་རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་ ༡༠༥༠༠༠ གི་ས་ཁྱོན་ལ་ཁྱབ་ཡོད། འདི་ནི་ས་གཞི་རིལ་མོའི་ཐོག་གི་འཁྱག་རོམ་མང་ཤོས་ཀྱི་ས་ཁུལ་དེ་ཡིན་”ཞེས་གྲགས།[4]  མདོར་ན་རྒྱ་ཆེ་ལ་རྣམ་གྲངས་མང་བའི་བོད་མཐོ་སྒང་ནས་འབབ་པའི་ཆུ་བོ་དེ་དག་ལས་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཅུ་ཙམ་ཞིག་ལྷོ་ཤར་ཨེ་ཤ་ཡའི་རྒྱལ་ཁབ་ ༡༥ ལྷག་ཙམ་གྱི་ནང་དུ་ཐད་ཀར་འབབ་བཞིན་པ་དེ་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་ནི་བོད་ཀྱི་གངས་རི་དང་འཁྱག་རོམ། མཚོ་དང་མཚེའུ་དེ་དག་ཆགས་ཡོད།

གཉིས་པ། བོད་མཐོ་སྒང་ནས་འབབ་པའི་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོ་དེ་དག་རྒྱལ་ཁབ་གང་དག་བརྒྱུད་ནས་ཇི་ལྟར་འབབ་པ།

བོད་མཐོ་སྒང་ནས་འབབ་པའི་ཡོངས་གྲགས་ཀྱི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཅུ་ལྷག་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་ཨེ་ཤ་ཡའི་ནང་དུ་རྒྱལ་ཁབ་ ༤༨ ཡོད་པ་ལས། Tibet (བོད་དང་།) China (རྒྱ་ནག) India (རྒྱ་གར།)[5] Pakistan (པཀི་སེ་ཐན།)  Bangladesh (འབང་ལ་དེ་ཤ) Inner Mongolia (ནང་སོག) Thailand(ཐེ་ལན་ཊྲ།)  Laos (ལྭ་འོ་སེ།)  Vietnam (ཝའེ་ནམ།)  Cambodia (ཀམ་བྷོ་ཀྲ་ཡཱ།) Burma (འབར་མ།)  Nepal (བལ་པོ།) Bhutan (འབྲུག)་སོགས་རྒྱལ་ཁབ་བཅོ་ལྔ་ལྷག་ཙམ་བརྒྱུད་ནས་ཐད་ཀར་བཞུར་རྗེས་མཐར་རྒྱ་མཚོར་འབབ་ཀྱིན་ཡོད། འདིར་ཤར་གླིང་ཨེ་ཤ་ཡའི་ནང་དུ་འབབ་པའི་བོད་ཀྱི་གཙང་པོ་གྲགས་ཅན་དེ་དག་གང་ཡིན་པ་དང་ཇི་ལྟར་འབབ་པའི་སྐོར་རོབ་ཙམ་གླེང་ན།

༡ཆུ་བོ་ཁ་འབབ་རྣམ་བཞི།[6]

(བོད་ཀྱི་སྟོད་ཕྱོགས་གངས་རི་ཏི་སེའི་ཕྱོགས་བཞི་ནས་འབབ་པའི་ཆུ་བོ་བཞི།)
        རྨ་བྱ་ཁ་འབབ། ཆུ་བོ་འདི་ནི་ལེགས་སྦྱར་སྐད་དུ་ཆུ་བོ་སིན་ངྷུ་ཞེས་བརྗོད། ཆུ་འགོ་བོད་ཀྱི་སྟོད་ཕྱོགས་གངས་མཚོའི་ལྷོའི་ལང་ག་པུ་རང་གི་ཕུ་བྲག་རྨ་བྱའི་ཁ་འདྲ་བ་ནས་འབབ་ཅིང་། དེ་ནས་རིམ་བཞིན་སླེ་མི་དང་། འོམ་ལྷོ་བཅས་བརྒྱུད་ནས་བལ་ཡུལ་ཛུམ་ལང་དང་། ཁར་ན་ལི་བརྒྱུད་རྒྱ་གར་གྱི་ཨུ་ཏར་པར་སྡེ་ཤར་དང་བྡི་ཧར་གྱི་གཞུང་གཤགས་ནས་མཐར་ཧིན་རྡུ་རྒྱ་མཚོར་འབབ།
གླང་ཆེན་ཁ་འབབ།  ཏི་སེའི་ལྷོ་ངོས་བྲག་གླང་པོའི་སྣ་འདྲ་བ་ནས་གངྒཱའི་ཆུ་འགོ་བཙུགས་ཏེ་ནུབ་ཏུ་ཁ་བལྟས་ནས་མ་ཕམ་གྱི་མཚོའི་ནང་གི་དཀྱིལ་གཤགས་ནས་མཚོ་དང་གཙང་པོ་མ་འདྲེས་པར་ལ་དྭགས་ལ་བརྒྱུད་དེ། ཞང་ཞུང་དང་གུ་གེ་བརྒྱུད་ནས་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་འབབ། དེ་ནས་སོ་ཏི་སྤིལ་ལྕོག་དང་གར་ཞའི་ཆུ་རྣམས་འདྲེས་ནས་ལྷོར་བཞུར་རྗེས། རྒྱ་གར་ནས་ཤར་ཕྱོགས་རྒྱ་མཚོར་འབབ།”[7]
རྟ་མཆོག་ཁ་འབབ། ཆུ་བོ་རྟ་མཆོག་ཁ་འབབ་ནི་ལྷ་རྩེའི་ནུབ་རྒྱུད་དུ་བྲག་རྟ་མཆོག་གི་ཁ་འདྲ་བ་ཞིག་ནས་འབབ་པའི་ཆུ་བོ་ཞིག་སྟེ།  ཆུ་བོ་འདི་ཆུ་ཤུལ་ཁུལ་ནས་འབབ་དུས་ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ་ཞེས་གྲགས།  དེ་ནས་རིམ་བཞིན་གཡུ་འབྲོག་སྔོན་མོ་འཕྱོ་བ་བཞིན་བོད་ཀྱི་ལྷོ་ཕྱོགས་བརྒྱུད་ནས་རྒྱ་གར་དུ་འབབ་པས་གཙང་པོ་པུ་ལ་མ་བོ་ཐེལ་ཟེར། དེ་ནས་མཐར་བྷང་ལ་མཚོ་ཁར་འབབ།[8]
སེང་གེ་ཁ་འབབ།  ཆུ་བོ་འདི་ཉིད་ལེགས་སྦྱར་སྐད་དུ་ཆུ་བོ་སི་ཏ་ཞེས་བརྗོད། བོད་ལྗོངས་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་གངས་མཚོའི་བྱང་དུ་བྲག་སེང་གེའི་ཁ་འདྲ་བ་ཞིག་ནས་འབབ་སྟེ། དེ་ནས་རིམ་བཞིན་འབྲོང་པ་དང་། སེང་སྨད། འབྲི་བྱི། རྩོས་ཚོ་སོགས། བདེ་མཆོག་དང་། ལ་དྭགས། བལ་ཏི། ཧོར་སོགས་བརྒྱུད་ནས་པ་ཀི་སི་ཐན་ནས་རྒྱ་གར་ནུབ་ཕྱོགས་ཧིན་རྡུ་རྒྱ་མཚོར་འབབ།
ཆུ་བོ་དེ་དག་ནི་མངའ་རིས་དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་དུ་བཤད་སྲོལ་ལ། “གླང་ཆེན་ཁ་འབབ་གུ་གེ་གཞུང་ལ་འབབ།། གུ་གེ་སྟོབས་འབྱོར་ཆེ་བ་དེ་ནས་བྱུང་།། སེང་གེ་ཁ་འབབ་ལ་དྭགས་ཡུལ་ལ་འབབ།། ལ་དྭགས་དཔའ་རྩལ་ཆེ་བ་དེ་ནས་བྱུང་།། རྟ་མཆོག་ཁ་འབབ་གྲོ་ཤོད་གཞུང་ལ་འབབ།། པུར་མོ་ཁ་དོག་མཛེས་ལྡན་དེ་ནས་བྱུང་།།” ཞེས་གྲགས་ལ། འཛམ་གླིང་ཞི་བའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་གཙོ་གནད་གལ་འགངས་ཆེ་བའི་ཆུ་ཡི་གཏེར་མཛོད་ཡིན་ཞེས་རྒྱལ་སྤྱིའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ངོས་འཛིན་དང་བསྔགས་བརྗོད་མཛད་ཀྱིན་ཡོད།”[9]

རྨ་འབྲི་རྫ་གསུམ།
རྨ་འབྲི་རྫ་གསུམ་ནི་བོད་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་ནས་རྒྱ་ནག་དང་། ནང་སོག ཐེ་ལན་ཊྲ། ཝའེ་ནམ། ལྭ་འོ་སེ། ཀམ་བྷོ་ཀྲ་ཡཱ་སོགས་བརྒྱུད་ནས་འབབ་པ་དང་།
རྨ་ཆུ་ནི་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་དཀྱིལ་རྒྱུད་ཀྱི་རི་བོ་བྰ་ཡན་ཧ་རི་ནས་འགོ་བཙུགས་ཏེ་ཀླུང་ཆུ་དང་། སམ་ཆུ་སོགས་དང་ཟླ་བསྒྲིལ་ནས་ནང་སོག་དང་རྒྱ་ནག་སོགས་བརྒྱུད་ནས་འབབ། རྒྱ་ནག་གི་ཆུ་བོ་དེ་ལ་“ཆུ་བོ་མ་ཡུམ་”ཞེས་གྲགས་པ་དང་། རྒྱ་ནག་གི་མི་འབོར་ས་ཡ་ ༣༠༠ ཙམ་གྱི་འཚོ་གནས་གྱི་རྟེན་གཞིར་གྱུར་ཡོད། ཆུ་བོ་འདི་ནི་འཛམ་གླིང་གི་གཙང་པོ་རིང་ཤོས་ཨང་བདུན་པ་དང་། ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོ་རིང་ཤོས་ཨང་གཉིས་པ་ཡིན། མཐར་རྒྱ་ནག་གི་ཤར་རྒྱ་མཚོའི་ནང་དུ་འབབ་ཀྱིན་ཡོད།[10]
འབྲི་ཆུ་ནི་ཨེ་ཤ་ཡའི་ནང་ནས་ཆུ་བོ་རིང་ཤོས་ཨང་དང་པོ་དང་། འཛམ་གླིང་ནང་ནས་ཆུ་བོ་རིང་ཤོས་ཨང་གསུམ་པ་དེ་ཆགས་ཡོད།  ཆུ་བོ་འདིའི་ཆུ་འགོ་བོད་ཀྱི་བྱང་ཤར་ཀྱི་རི་བོ་གདང་ལ་ནས་བྱུང་སྟེ་རིམ་བཞིན་མཚོ་སྔོན་དང་། བོད་ལྗོངས། ཟི་ཁྲོན་སོགས་ཞིང་ཆེན་དང་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་བརྒྱུད་དེ་མཐར་ཧྲང་ཧེ་གྲོང་ཁྱེར་ནས་ཤར་རྒྱ་མཚོར་འབབ། ཆུ་བོ་དེའི་གཞུང་རྒྱུད་དུ་རྒྱ་ནག་གི་མི་འབོར་གསུམ་ཆ་གཅིག་ཙམ་འཚོ་སྡོད་དང་། རྒྱ་ནག་གི་ས་ཆའི་དུམ་བུ་ལྔ་ཆ་གཅིག་[1/5]ཙམ་ལ་ཆུའི་ཐོན་སྐྱེད་དང་ཨེ་ཤ་ཡའི་སྐྱེ་འགྲོ་དུང་ཕྱུར་མང་པོར་ཚེ་སྲོག་བྱིན་གྱིན་ཡོད་པར་གྲགས།།
རྫ་ཆུ་ནི་བོད་མཐོ་སྒང་དབུས་ཀྱི་བྱང་ཤར་ངོས་ཀྱི་གདང་ལ་རི་རྒྱུད་ནས་འབབ་པ་དང་། དེ་ནས་རྒྱ་ནག་དང་འབར་མ། ལའོ་སེ། ཐེ་ལེན་ཌ། ཀམ་པའོ་ཌ་བརྒྱུད་ནས་འབབ་པའི་ཚེ་ཆུ་བོ་མེ་ཀོང་ (Mekong)ཞེས་འབོད།  ཆུ་བོ་འདི་ནི་ཨེ་ཤ་ཡའི་ནང་ནས་རིང་ཤོས་ཨང་གསུམ་པ་དང་། འཛམ་གླིང་ཐོག་ཏུ་གྲགས་ཆེ་བའི་ཆུ་ཆེན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན།

༣ རྒྱལ་མོ་དངུལ་ཆུ།
བོད་ཀྱི་ཆུ་ཆེན་གཉིས་པ་གྲགས་པའི་ཆུ་བོ་འདི་ནི་གདང་ལའི་ལྷོ་ཕྱོགས་ཨ་མདོ་རྫོང་ཁོངས་ནས་བར་ཁམས་སོགས་བརྒྱུད་ནས་འབབ་སྟེ། ཆབ་མདོའི་ས་ཁུལ་ཡུན་ནན་ཞིང་ཆེན་ནས་རྒྱ་ནག་དང་འབར་མའི་རྒྱལ་ཁབ་སོགས་བརྒྱུད་ནས་བཞུར་དུས་མིང་ལ་སལ་ཝེན་གཙང་པོ་(Salween river) ཟེར་ཞིང་།  འབར་མ་དང་ཐེ་ལན་ཊྲའི་ས་མཚམས་ནས་རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་མོར་འབབ་བཞིན་ཡོད།   (གཤམ་དུ་གཙང་པོ་དེ་དག་གི་རིང་ཚད་དང་།  འབབ་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ་གང་དུ་འཁེལ་གྱི་ཡོད་མེད།  མཐར་གཙང་པོ་དེ་དག་རྒྱ་མཚོ་གང་གི་ནང་དུ་འབབ་ཀྱིན་ཡོད་མེད་སྐོར་རེའུ་མིག་ནང་དུ་གསལ་ཡོད།)

ཨང་ ཆུའི་མིང་། ཆུའི་མིང་གཞན། རིང་ཚད་སྤྱི་ལེ། འབབ་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ། Outflow (ཕྱི་འབབ)
རྨ་ཆུ།[11] Yellow river ༥༤༦༥ བོད། རྒྱ་ནག  ནང་སོག པོ་ཧའེ་རྒྱ་མཚོར་འབབ།[12]
འབྲི་ཆུ། Yangtse ༦༣༨༠ བོད། རྒྱ་གར། རྒྱ་ནག་ཤར་རྒྱ་མཚོ།
རྫ་ཆུ། Mekong ༤༥༠༠ བོད། རྒྱ་ནག  ཐེ་ལན་ཊྲ།
ཝའེ་ནམ། ལཱ་འོ་སེ། ཀམ་བྷོ་ཀྲ་ཡཱ།
རྒྱ་ནག་ལྷའི་རྒྱ་མཚོ
རྒྱལ་མོ་དངུལ་ཆུ། Salween ༣༢༩༤ བོད། རྒྱ་ནག  ཐེ་ལན་ཊྲ། འབར་མ། རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོར་འབབ།
ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ།[13] Brahmaputra ༢༩༠༠ བོད། རྒྱ་གར། འབང་ལ་དེ་ཤ བྷང་ལ་མཚོ་ཁར་འབབ།
རྨ་བྱ་ཁ་འབབ། Kamli ༡༦༠༩ བོད། རྒྱ་གར། བལ་པོ། ཧིན་རྡུ་རྒྱ་མཚོར་འབབ།
གླང་ཆེན་ཁ་འབབ། Sutlej ༡༤༥༠ བོད། རྒྱ་གར། པཀི་སེ་ཐན ཧིན་རྡུ་རྒྱ་མཚོར་འབབ།
སེང་གེ་ཁ་འབབ། Indus ༣༢༠༠ བོད། རྒྱ་གར། པཀི་སེ་ཐན། ཧིན་རྡུ་རྒྱ་མཚོར་འབབ།
བུམ་ཆུ། Arun ༡༢༠༧ བོད། བལ་པོ། རྒྱ་གར། རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོར་འབབ།
༡༠ ལྷོ་བྲག་ཤར་ཆུ། Manas ༣༨༠ བོད། འབྲུག  རྒྱ་གར། འབང་ལ་དེ་ཤ རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོར་འབབ།

གསུམ་པ། བོད་ཀྱི་ཆུ་བོ་དེ་དག་གི་ཁུལ་དུ་འཚོ་སྡོད་བྱེད་པའི་རྒྱལ་ཁག་དང་མི་འབོར་ཇི་ཙམ་ཡོད་མེད།

སྤྱིར་ཨེ་ཤ་ཡའི་ནང་དུ་འཛམ་གླིང་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་ངོས་འཛིན་ཡོད་པའི་རང་བཙན་ལྡན་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ ༤༨ དང་། རྒྱལ་ཁབ་དེ་དག་གི་ནང་ཁྱོན་བསྡོམས་མི་འབོར་ ༤,༤༧༩,༦༡༠,༡༦༢ ཡོད་པས།”[14] བོད་ནས་འབབ་པའི་གྲགས་ཅན་གྱི་ཆུ་བོ་དེ་དག་ནི་ཨེ་ཤ་ཡའི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་དང་། དེའི་མི་འབོར་ཚང་མ་ལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་མ་ཟད། དམིགས་བསལ་བོད་ནས་འབབ་པའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཅུ་ཙམ་ཞིག་ལྷོ་ཤར་ཨེ་ཤ་ཡའི་རྒྱལ་ཁབ་ ༡༥ ལྷག་ཙམ་ནང་ཐད་ཀར་འབབ་བཞིན་པའི་དེ་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་གཙོ་བོ་ནི་བོད་ཀྱི་གངས་རི་དང་འཁྱག་རོམ། མཚོ་དང་མཚེའུ་དེ་དག་ཡིན།
(འདིར་ཁ་གསལ་ཡོད་བའི་ཆེད་དུ་བོད་ནས་འབབ་པའི་ཤར་གླིང་ཨེ་ཤ་ཡའི་གཙང་པོ་བཅུ་ཙམ་ཞིག་གི་མིང་དང་རིང་ཚད། དེ་དག་རྒྱལ་ཁག་གང་དུ་འབབ་པ་དང་།  རྒྱལ་ཁབ་དེའི་མི་འབོར་སོགས་རེའུ་མིག་ཏུ་བཀོད་ཡོད།)

ཨང་། ཆུའི་མིང་། རིང་ཚད། འབབ་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ། མི་འབོར།[15]
རྨ་ཆུ། ༥,༤༦༤ བོད། ༦༠,༠༠༠,༠༠༠
རྒྱ་ནག ༡,༣༨༨,༢༣༢,༦༩༣
ནང་སོག ༢༤,༧༠༦,༣༢༡
འབྲི་ཆུ། ༦,༣༨༠ བོད། རྒྱ་གར། …………
རྫ་ཆུ། བོད། རྒྱ་ནག ………….
ཐེ་ལན་ཊྲ། ༦༨,༢༩༧,༥༤༧
ལའོ་སཱ། (Laos) ༧,༠༣༧,༥༢༡
ཀམ་བྷོ་ཀྲ་ཡཱ། ༡༦,༠༧༦,༣༧༠
ཝའེ་ནམ། ༩༥,༤༡༤,༧༡༨
རྒྱལ་མོ་དངུལ་ཆུ། ༢,༨༠༠ བོད། རྒྱ་ནག ཐེ་ལན་ཊྲ། ……..
འབར་མ། ༥༤,༨༣༦,༤༨༣
ཡར་ལུང་གཙང་པོ། ༢,༩༠༠ བོད། ༦༠,༠༠༠,༠༠༠
འབང་ལ་དེ་ཤ ༡༦༤,༨༢༧,༧༡༨
རྒྱ་གར། ༡,༣༤༢,༥༡༢,༧༠༦
རྨ་བྱ་ཁ་འབབ། ༡,༦༠༩ བོད། རྒྱ་གར། ………….
བལ་པོ། ༢༩,༡༨༩,༠༣༧
གླང་ཆེན་ཁ་འབབ ༡,༤༥༠ བོད། རྒྱ་གར།
པ་ཀི་སེ་ཐན། ༡༩༦,༧༤༤,༣༧༦
སེངྒེ་ཁ་འབབ། ༣,༡༠༠ བོད། རྒྱ་གར། པ་ཀི་སེ་ཐན། ……….
འབུམ་ཆུ། ༡,༢༠༧ བོད། བལ་པོ། རྒྱ་གར། …………
༡༠ ལྷོ་བྲག་ཤར་ཆུ། ༣༨༠ འབྲུག ༧༩༢,༨༧༧
བོད། རྒྱ་གར། འབང་ལ་དེ་ཤ    ………….

བཞི་པ། ཨེ་ཤ་ཡའི་ཚེ་སྲོག་དང་འབྲེལ་བའི་བོད་མཐོ་སྒང་གི་གཙང་པོ་དེ་དག་གི་གལ་གནད་དང་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་ཐབས།

བོད་ཀྱི་ཁ་དཔེ་ལ།  ཆུ་མགོ་ནས་བརྙོགས་ན་མཇུག་ནས་དྭངས་ཐབས་མེད་ཟེར་བ་ལྟར། ཆུ་བོ་དེ་དག་གི་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་ཐབས་དམ་པ་དེ་ནི་ཆུ་བོ་དེ་དག་གི་མགོ་ཁུངས་བོད་མཐོ་སྒང་གི་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་ལ་ཐད་ཀར་རག་ལས་ཡོད། བོད་མཐོ་སྒང་ཁོར་ཡུག་སྦགས་བཙོག་ཏུ་སོང་ན་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོ་འདི་དག་ནམ་ཡང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་ཐབས་མེད།

༡ ཆུ་བོ་དེ་དག་གི་གལ་གནད་རང་བཞིན།
        སྤྱིར་ཆུ་ནི་སྐྱེ་འགྲོ་དང་རྩི་ཤིང་ཀུན་ལ་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་གྲུབ་ཆ་གཙོ་བོ་ཞིག་དང་ཚེ་སྲོག་གི་འབྱུང་ཁུངས་གལ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཡིན་ཏེ། བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ལས། “ཆུ་ནི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་ཀྱི་སྲོག། ལུས་ཀྱང་དེ་ཡི་རང་བཞིན་ཡིན།། དེ་བས་ཤིན་ཏུ་དག་པ་ཡི།། ཆུ་ནི་གང་དུའང་ལྡོག་པ་མེད།།”ཅེས་པ་ནི། མདོར་ན་སྲོག་ལྡན་ཆེ་བ་གླང་ཆེན་ནས་ཆུང་བ་གྲོག་འབུ་ཡན་ཆད་ཚང་མ་ཆུ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བཞིན་པ་དང་ཆུ་ནི་སྐྱེ་འགྲོ་ཀུན་གྱི་སྲོག་ལྟ་བུ་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ལ། ཚན་རིག་པས་ཀྱང་ཆུ་ནི་སྲོག་ཆགས་དང་རྩི་་ཤིང་ཀུན་སྐྱེ་བ་དང་འཚོ་བར་བྱེད་པའི་སྲོག་ལྟ་བུར་ངོས་འཛིན་བྱེད། ང་ཚོའི་འཛམ་གླིང་སྟེང་ཆེས་ཐོན་ཁུངས་མང་བ་དང་རྒྱ་ཁྱོན་ཆེ་བ་ནི་ཆུ་ཡིན་ནའང་། དཔེར་ན་སའི་གོ་ལའི་ངོས་ཀྱི་ཆུའི་བརྒྱ་ཆ་ ༩༨ ཙམ་ཚྭ་ཆུ་ཡིན་པས་ང་ཚོས་ཐད་ཀར་སྤྱོད་མི་ཆོག་པ་དང་། ང་ཚོས་དངོས་སུ་ཐད་ཀར་སྤྱོད་ཆོག་པའི་ཚྭ་མེད་ཆུ་ནི་བརྒྱ་ ༢ ཙམ་ལས་མེད་པར་གྲགས།
བོད་མཐོ་སྒང་ནི་འཛམ་གླིང་སའི་གོ་ལའི་སྣེ་གསུམ་པ་སྟེ། རི་བོ་ཀུན་གྱི་ཡང་རྩེ་དང་ཆུ་བོ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མགོ་ཁུངས་ཡིན་པས། བོད་ཀྱི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་ཆ་འཕྲིན་དྲ་བའི་ནང་དུ་གསལ་བ་ལྟར་ན། སྤྱིར་བཏང་བོད་ཀྱི་གངས་རི་དང་འཁྱགས་རོམ་སོགས་བཞུར་བ་ལས་མི་ས་ཡ་ ༢༡༠ ལྷག་ཙམ་ལ་འཐུང་ཆུ་དང་། གློག་ཞིང་ཁར་ཆུ་འདྲེན་རྒྱུ་སོགས་ཐད་ཀར་ཕན་ནུས་ལྡན་ལ། བོད་ཀྱི་ལུང་གཤོངས་ནས་འབབ་པའི་ཆུ་དེ་དག་གིས་མི་དུང་ཕྱུར་ ༡༣ ལས་མང་བ་ཞིག་ལ་ཐད་ཀར་ཕན་ཐོགས་ཡོང་གི་ཡོད།”[16]ཞེས་གསལ། དེ་བཞིན་ཕྱི་དྲིལ་ཁོར་ཡུག་སྡེ་ཚན་ནས་པར་འགྲེམས་ཞུས་པའི་<<བོད་མཐོ་སྒང་གི་གནམ་གཤིས་འགྱུར་ལྡོག་གི་ཤུགས་རྐྱེན>>ཞེས་པའི་ནང་དུ། འཛམ་གླིང་ཁྱོན་ཡོངས་ཀྱི་མི་འབོར་བརྒྱ་ཆ་ ༤༧ ལ་ཉེ་བ་ཞིག་བོད་མཐོ་སྒང་ནས་འབབ་བཞིན་པའི་ཆུའི་ཐོན་ཁུངས་ལ་བརྟེན་ཡོད།[17]  བོད་མཐོ་སྒང་ནས་འབབ་པའི་གཙང་པོ་ཆེ་ཆུང་ཁག་དང་། མཚོ་དང་མཚེའུ་བགྲང་གིས་མི་ལངས་པ་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི་དྭངས་ཤིང་གཙང་བའི་ཚྭ་མེད་ཆུ་ཡིན་པས། སྐྱེ་འགྲོ་ཀུན་གྱིས་ཐད་ཀར་ལོངས་སྤྱོད་བྱེད་ཆོག་པའི་རིན་ཐང་དང་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་ཡོད། དེར་རྟེན་ང་ཚོས་ངེས་པར་དུ་དྭངས་གཙང་ཆུ་བོ་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་ལ་གཅེས་སྤྲས་དང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་དེ་ཡིན།

མདོར་ན་བོད་མཐོ་སྒང་གི་ཆུ་རྒྱུན་དུ་ཁེལ་བའི་ཨེ་ཤ་ཡའི་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི་རྩི་ཤིང་དང་ནགས་ཚལ། རི་དྭགས་གཅན་གཟན། གཞན་ཡང་ཁུལ་དེར་འཚོ་མཁན་གྱི་ཞིང་འབྲོག་དང་གྲོང་ཁྱེར་སོགས་མི་མང་ས་ཡ་མང་པོས་ཆུ་བོ་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་རོལ་བཞིན་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཚང་མས་ཤེས་གསལ་ལྟར་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་ལ་ཆུའི་ཐོན་ཁུངས་ཧ་ཅང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞིག་ཡོད་ནའང་། ད་ལྟ་རིམ་བཞིན་བོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་གི་གནས་ཚུལ་ཇེ་སྡུག་ཏུ་སོང་ནས་གཙང་པོའི་ཡན་ལག་གི་འབབ་རྒྱུན་ཇེ་ཉུང་དུ་འགྲོ་བ། ཆུ་རྒྱུན་ཆད་པ། མཚོ་དང་མཚེའུ་བསྐམས་པ། ཆུ་དེ་དག་ལ་སྦགས་བཙོག་ཐེབས་པ་སོགས་ཉིན་རེ་ནས་ཉིན་རེར་ཚབས་ཆེ་རུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད།
དཔེར་ན། “འཛམ་གླིང་འཕྲོད་བསྟེན་རྩ་འཛུགས་ཀྱིས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པ་ལྟར་ན། འཛམ་གླིང་སྟེང་བརྒྱ་ཆ་ ༨༠ ཡི་ནད་རིགས་དང་བརྒྱ་ཆ་ ༥༠ ཡི་བྱིས་པའི་ཤི་རྐྱེན་ནི་གཙོ་བོ་ཆུ་ལ་བཙོག་བཟོ་བྱས་པ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན།”[18]ཟེར་བས། བོད་ཀྱི་ཆུ་བོ་དེ་དག་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་རྒྱུ་ནི་ཨེ་ཤ་ཡའི་མ་འོངས་པའི་སྐྱེ་འགྲོ་ཀུན་གྱི་འཚོ་བརྟེན་གྱི་རྨང་གཞི་དང་བདེ་ཐང་གི་ཆ་རྐྱེན་ཨང་དང་པོ་དེ་ཆགས་ཡོད། མདོར་ན་བོད་མཐོ་སྒང་ནི་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་མཛོད་དང་། ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་མཛོད་ནི་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཚེ་སྲོག་ཀུན་གྱི་རྩ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་དེའོ།།

༢ ཆུ་བོ་དེ་དག་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་ཐབས།
          མཐོ་སྒང་བོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་ནས་འབབ་པའི་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་ཆེན་རྣམས་སྲུང་སྐྱོབ་དང་གཅེས་འཛིན་བྱ་རྒྱུ་ནི་བོད་མི་རིགས་གཅིག་པུའི་འགན་འཁྲིའམ་གནད་དོན་ཙམ་མ་ཡིན་པར། ཨེ་ཤ་ཡའི་རྒྱལ་ཁབ་དང་མི་མང་ཀུན་ལ་ཆུ་བོ་དེ་དག་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་ཐོབ་ཐང་དང་འགན་འཁྲི་ཡོད་པ་ཞིག་ཡིན།
ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༧ ལོར་རྒྱལ་སྤྱིའི་རང་བྱུང་ཐེབས་རྩ་ཚོགས་པས་འཇིག་ཉེན་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་གནས་སུ་ལྷུང་པའི་འཛམ་གླིང་གི་གཙང་ཆེན་བཅུའི་མིང་འདོན་བྱས་པའི་ཁོངས་ནས་ཆུ་ཆེན་བཞི་བོད་མཐོ་སྒང་ནས་འགོ་འཛུགས་ཀྱིས་བཞུར་བའི་རྨ་འབྲི་རྫ་གསུམ་དང་། རྒྱལ་མོ་དངུལ་ཆུ་བཅས་ཡིན།[19] མདོར་ན་ཆུ་མགོ་ནས་བརྙོགས་ན་མཇུག་ནས་དྭངས་ཐབས་མེད་ཟེར་བའི་དཔེ་ལྟར། ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོ་འདི་དག་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་དགོས་ན་ངེས་པར་དུ་བོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་དགོས་པ་དང་། བོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་ལ་སྦགས་བཙོག་ཤོར་ན་ཨེ་ཤའི་ཆུ་བོ་འདི་དག་ནམ་ཡང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་མི་ཐུབ་པས། དེར་བརྟེན་ཆུ་བོ་འདི་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་བོད་ཀྱི་གངས་རི་དང་མཚོ་དང་མཚེའུ་དག་ལ་སྲུང་སྐྱོབ་དང་གཅེས་འཛིན་བྱ་རྒྱུ་ནི་ཆུ་བོ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་གནས་བྱེད་མཁན་གྱི་ཨེ་ཤ་ཡའི་སྐྱེ་འགྲོ་དུང་ཕྱུར་མང་པོའི་ཚེ་སྲོག་དང་འབྲེལ་བའི་གནད་དོན་ཞིག་ཡིན།

སྤྱིར་ཆུ་བོ་དེ་དག་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པ་ལ་ཐབས་སྣ་ཚོགས་ཡོད་ནའང། གཤམ་དུ་འཁོད་པའི་དོན་ཚན་དེ་དག་ནི་བོད་མཐོ་སྒང་ནས་འབབ་པའི་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོ་དེ་དག་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་ཐབས་ཀྱི་ཐབས་ལམ་གལ་ཆེན་འགའ་རུ་མཐོང་།
[20] གངས་རི་དང་མཚོ་དང་མཚེའུ་ཁུལ་དུ་ཚུལ་མིན་གྱིས་ས་བརྐོ་བ་དང་། རྡོ་སློག་པ། ཤིང་ནགས་གཅོད་པ། གཏེར་ཁ་སྔོག་པ་སོགས་ཀྱི་ལས་རིགས་རྣམས་བཀག་སྡོམ་བྱ་དགོས།
བཟོ་གྲྭ་དང་། གྲོང་ཁྱེར། ཁྱིམ་ཚང་སོགས་ཀྱི་བཙོག་ཆུ་དང་། གད་སྙིགས་སམ་མི་མཁོ་བའི་སྙིགས་རྫས་རྣམས་གང་འདོད་ཆུའི་ནང་དང་གཙང་པོའི་གཡས་གཡོན་དུ་འབོ་མི་ཆོག་པའི་ཁྲིམས་ལུགས་སམ་འདུ་ཤེས་ཡོད་པར་བྱ་དགོས།
ད་ལྟ་རྒྱ་ནག་གིས་འབྲི་ཆུའི་རྒྱུད་དུ་ཆུ་མཛོད་ ༢༡ དང་རྒྱལ་མོ་དངུལ་ཆུ་རྒྱུད་དུ་ཆུ་མཛོད་ ༧ དང་། ཡར་ཀླུངས་གཙང་པོའི་རྒྱུད་དུ་ཆུ་མཛོད་ ༢ སོགས་ཨེ་ཤ་ཡའི་ནང་དུ་འབབ་བཞིན་པའི་བོད་ཀྱི་གཙང་པོ་གསུམ་གྱི་བརྒྱུད་དུ་ཆུ་མཛོད་ ༢༩ ཙམ་ཞིག་རྒྱག་རྒྱུའི་འཆར་གཞི་ཡོད་པས། དེ་ལ་ཨེ་ཤ་ཡའི་མི་མང་ཡོངས་ཀྱིས་ངོ་རྒོལ་བྱ་རྒྱུ་དང་།  རྒྱ་ནག་གིས་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཚེ་སྲོག་དང་འབྲེལ་བའི་ཆུ་བོ་དག་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་དགོས་པ་ལས་ནམ་ཡང་སྦགས་བཙོག་བཟོ་མི་ཆོག་པའི་སྐུལ་ལྕག་འདེབས་དགོས།
བོད་ཀྱི་གངས་རི་དང་སྤང་ལྗོངས།  ཤིང་ནགས་དང་བྱེ་ཐང་། རླུང་ཁམས་སོགས་ལ་སྦགས་བཙོག་ཐེབས་ན། མཁའ་རླུང་ནང་གི་མི་གཙང་བའི་སྙིགས་རྫས་སྣ་ཚོགས་དང་གད་སྙིགས་དེ་དག་ཐད་ཀར་ཆུ་ནང་དུ་འབབ་པའམ་ཡང་ན་ཁ་བ་དང་ཆར་ཆུས་གཙང་པོའི་ནང་དུ་ཁྱེར་ནས་ཆུའི་ཁོར་ཡུག་གི་དྭངས་གཙང་ལ་གནོད་པ་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཀྱིན་ཡོད་པས། ངེས་པར་དུ་བོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་སྤྱི་ཡོངས་ནས་བདག་གཅེས་བྱ་དགོས།
དཔྱད་རྩོམ་དང་གཏམ་བཤད་སོགས་ལས་འགུལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ལམ་ནས་ཨེ་ཤ་ཡའི་མི་མང་ཀུན་གྱིས་དངོས་སུ་ལོངས་སྤྱོད་བྱེད་བཞིན་པའི་ཆུ་བོ་དེ་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་དང་། ཆུའི་གལ་ཆེན་རང་བཞིན་སོགས་གོ་རྟོགས་སྤེལ་དགོས།                             

མཐའ་སྡོམ།

<<བོད་མཐོ་སྒང་གི་འབབ་ཆུ་དང་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཚེ་སྲོག་གི་འབྲེལ་བ།>>ཞེས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་འདི་རང་ཉིད་ཀྱི་ནུས་ཤུགས་ཡོད་ཚད་ཀྱིས་ཨེ་ཤ་ཡའི་ནང་དུ་འབབ་བཞིན་པའི་ཆུ་བོ་འདི་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་དང་འབབ་ཡུལ།  ཆུ་བོ་འདི་དག་ཨེ་ཤ་ཡའི་སྐྱེ་འགྲོ་ཀུན་གྱི་འཚོ་གནས་ལ་འབྲེལ་བ་ཇི་ལྟར་ཡོད་མེད་སོགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ཡིན།  ཨེ་ཤ་ཡའི་རྒྱལ་ཁབ་བཅོ་ལྔ་ཙམ་བརྒྱུད་ནས་ཐད་ཀར་འབབ་བཞིན་པའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཅུ་ལྷག་ཙམ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་ནི་བོད་མཐོ་སྒང་གི་གངས་རི་དང་འཁྱག་རོམ། མཚོ་དང་མཚེའུ་དེ་དག་རེད་ལ། ཆུ་བོ་དེ་དག་གི་འབབ་རྒྱུན་དུ་ཁྱོན་བསྡོམས་མི་འབོར་༤,༤༧༩,༦༡༠,༡༦༢ ཙམ་ཞིག་གི་འཚོ་བའི་རྟེན་གཞི་ལྟ་བུ་ཆགས་འདུག  ཆུ་བོ་དེ་དག་དེ་འདྲའི་གལ་འགངས་ཆེ་བ་ཞིག་ཡིན་པར་ཞིབ་འཇུག་ཁྲོད་གསལ་རྟོགས་བྱུང་བའི་བརྒྱུད། དེ་དག་ལ་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་ཐབས་ལམ་དང་གོ་རྟོགས་ཡོང་བའི་ཕྱིར་གུས་པས་དཔྱད་རྩོམ་འདི་སྤེལ་བ་ཡིན།

དེ་ཡང་དཔྱད་རྩོམ་འདི་ཉིད་བསམ་ཚུལ་དང་བཤད་རྒྱུན་ཙམ་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་བྲིས་པ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། རྩོམ་ཐུང་འདི་གྲུབ་པའི་མགོ་མཇུག་བར་གསུམ་གྱི་རྒྱུ་ཆའམ་དཔྱད་གཞི་གཙོ་བོ་གཞིར་བཞག་ནས་བྲིས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། མ་འོངས་པར་མུ་མཐུད་ནས་བརྗོད་གཞི་འདིའི་སྐོར་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ནས་གཞན་ལ་གོ་རྟོགས་སྤེལ་རྒྱུ་ཡིན། འོན་ཀྱང་ཕྲན་ནི་ཤེས་ཡོན་གྱི་གནས་ཚད་ཞན་པས་དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་མགོ་མཇུག་བར་གསུམ་དུ་ནོར་བ་དང་འཁྲུལ་བ་མང་པོ་བྱུང་ཡོད་ངེས་རེད། དེར་བརྟེན་ནོར་འཁྲུལ་དང་ཆད་ལྷག་རིགས་ཡོད་ན་ཀློག་པ་པོ་དག་ལ་དགོངས་དག་ཞུ་རྒྱུ་ལས་མ་འདས།

སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༧ ཟླ་ ༠༨ པའི་ཚེས་ ༡༣ ཉིན་ས་རཱ་བོད་ཀྱི་མཐོ་རིམ་སློབ་གཉེར་ཁང་གི་ནང་པའི་ཚན་རིག་དང་ལྟ་གྲུབ་འཛིན་གྲྭ་རུ་བྲིས།

དཔྱད་གཞིའི་ཟུར་བལྟའི་དེབ་ཁག   (གོང་དུ་ལུང་འདྲེན་ཟིན་པའི་དེབ་དག་གཤམ་དུ་བཀོད་མེད།)

[1] སྤྱི་ལོ་ ༡༩༨༤ ལོར་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་གིས་བསྐྲུན་པའི་བོད་ཀྱི་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་དང་དྲིལ་བུའི་ཁ་བྱང་བྱ་བའི་ཤོག་གྲངས་ ༢༨ ནང་དུ་གསལ།

[2] ཆུ་རིགས་བདུན་ནི། ཆར་ཆུ་དང་། གངས་ཆུ། ཀླུང་ཆུ། ཆུ་མིག  ཁྲོན་པ། བ་ཚྭ། ཤིང་གི་ཆུ་བཅས་བདུན་ནོ།  དུང་དཀར་ཚིགས་མཛོག་སྟོད་ཆ་  ཤོག་གྲངས་ ༨༢༦ ནང་དུ་གསལ།

[3] ཆུའི་ཡོན་ཏན་ཡན་ལག་བརྒྱད་ནི། བསིལ་བ་དང་། ཞིམ་པ། ཡང་བ། འཇམ་པ། དྭངས་བ། དྲི་མ་མེད་པ། ལྟོབ་བ་ལ་མི་གནོད་པ། མགྲེན་པ་ལ་མི་གནོད་པ་བཅས་ཡིན།

[4]བོད་མཐོ་སྒང་གི་གནམ་གཤིས་འགྱུར་ལྡོག་གི་ཤུགས་རྐྱེན།ཕྱི་དྲིལ་ཁོར་ཡུག་སྡེ་ཚན་ནས་པར་འགྲེམས་ཞུས།༢༠༡༡ལོ།མཐོ་སྒང་གི་གལ་གནད་རང་བཞིན།ཤོག་གྲངས་༡༡ནང་དུ་གསལ།

[5]རྒྱ་གར་དང་རྒྱ་ནག་གཉིས་ནི་ཨེ་ཤི་ཡའི་ནང་གི་མི་འབོར་མང་ཤོས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁག་གཉིས་ཡིན་པ་ཙམ་མ་ཟད།འཛམ་གླིང་རྒྱལ་ཁག་ཚང་མའི་ནང་ནས་མི་འབོར་མང་ཤོས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཨང་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་གཉིས་ཆོགས་ཡོད།

[6]ཡར་ཀླུང་གཙང་པོའི་ཆུ་མགོ་རྟ་མཆོག་ཁ་འབབ།ཆུ་བོ་གངྒ་གཱའི་ཆུ་མགོ་རྨ་བྱ་ཁ་འབབ། ཆུ་བོ་སིན་དྷུའི་ཆུ་མགོ་གླང་ཆེན་ཁ་འབབ།ཆུ་བོ་སི་ཏའི་ཆུ་མགོ་སེང་གེ་ཁ་འབབ་བོ།

[7] ལྷ་རོང་ཆོས་འབྱུང་ལྕགས་དཔར་མའི་ཤོག་གྲངས་ ༧༣༦ གི་ནང་དུ་གསལ།

[8] དུང་དཀར་ཚིགས་མཛོད་སྨད་ཆ་ཤོག་གྲངས་ ༡༨༤༩ ནང་གསལ།

[9] www.tibetanecology.org ནང་དུ་ལྷོ་ཤར་ཨེ་ཤི་ཡའི་འཇིགས་སྣང་གསོན་ཞེས་པའི་ནང་དུ་གསལ།

[10]Kishankhoday, climate change and the right to development. Himalayan glacial melting and the future of development on the Tibetan plateau, UNDP,

[11]ཆུ་བོ་དེའི་གཞུང་རྒྱུད་དུ་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ་ཡོད་པའི་ནང་ནས་རྒྱ་ནག་གཅིག་པོར་གྱི་མི་མང་ས་ཡ་ ༡༨༩ འཚོ་སྡོད་དང་རྒྱ་ནག་གི་ཞིང་པའི་བརྒྱ་ཆ་ ༡༥%ལ་ཆུའི་ཐོན་ཁུངས་མཁོ་སྤྲོད་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད།

[12]སྨོན་ལམ་ཚིག་མཛོད་དུ་གསལ།

[13] ཡར་ཀླུངས་གཙང་པོའི་བཞུར་རྒྱུད་གཅིག་པོར་མི་གྲངས་ ༨༧༠༠༠༠ ཉི་ཞིང་། ས་ཞིང་སོན་ཁལ་ ༢༣༠༠༠༠༠་ལྷག་ཙམ་ཡོད་པར་ཉེ་རབས་སུ་གསར་བསྒྲིགས་གནང་བའི་བོད་རྒྱ་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོའི་ནང༌དུ་གསལ།

[14]སྤྱི་ལོ་༢༠༡༧ལོའི་ཟླ་བ་༠༧པའི་ཚེས་༡༢རེས་གཟའ་ལྷག་པ་ཉིན་ཨ་རིའི་ཐད་གཏོང་དྲ་རྒྱའི་ནང་དུ་གསལ།

[15]ཕྱི་ལོ་༢༠༡༧ཟླ་བ་༠༧ཚེས་༡༢ཉིན་འཛམ་གླིང་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་དྲ་ངོས་སུ་གསལ་བའི་ཨེ་ཤི་ཡའི་མི་འབོར།འདིར་གསལ་བཤད་བྱེད་དགོས་པ་ཞིག་ལ་བོད་དང་ནག་སོགས་གཉིས་ཀྱི་མི་འབོར་ཡོངས་གྲགས་བཤད་སྲོལ་ལྟར་ངས་འདིར་ཐད་ཀར་བཀོད་པ་ཡིན།

[16]བོད་ཀྱི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་ཆ་འཕྲིན་དྲ་བའི་ནང་དུ་<<སའི་གོ་ལར་སྣེ་གསུམ་པ་གཅིག་ཡོད་པ་དང་མི་ས་ཡ་མང་པོས་དེའི་ཆུ་བེད་སྤྱོད་བྱེད>>ཞེས་པའི་ནང་དུ་གསལ།

[17]ཕྱི་དྲིལ་ཁོར་ཡུག་སྡེ་ཚན་ནས་པར་འགྲེམས་ཞུས་པའི་བོད་མཐོ་སྒང་གི་གནམ་གཤིས་འགྱུར་ལྡོག་གི་ཤུགས་རྐྱེན།ཤོག་གྲངས་༡༣ནང་དུ་གསལ།

[18]ཁམས་པའི་དྲ་བའི་ནང་དུ་རྩོམ་པ་པོ་རྩེ་གཞུང་སྐལ་བཟང་འབོམ་གྱིས་༢༠༡༢ལོའི་ཟླ༠༤པའི་ཚེ་༢༤ཉིན་དྲངས་བའི་བོད་ཁམས་དུ་ཆུའི་སྐྱེ་ཁམས་དང་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་ཞེས་པའི་ནང་དུ་གསལ།

[19]ཕྱི་དྲིལ་ཁོར་ཡུག་སྡེ་ཚན་ནས་པར་འགྲེམས་ཞུས་པའི་བོད་མཐོ་སྒང་གི་གནམ་གཤིས་འགྱུར་ལྡོག་གི་ཤུགས་རྐྱེན།ཤོག་གྲངས་༥༣ནང་དུ་གསལ།

[20]The Potential for Conflict: Implications of Chinese Control over Asia’s Major River Systems ཟེར་བའི་དྲ་རྒྱ་འདིའི་ནང་དུ་གསལ།